1 november 2013

ds. Jan Eerbeek zondag 3 november: Herstelgericht pastoraat

Jan Eerbeek

criminaliteitspreventie door te werken aan een nieuw begin

Criminaliteit is uitermate schadelijk voor de slachtoffers, de samenleving als geheel, en ook voor de daders zelf. Van groot belang is dan ook dat de criminaliteitsspiraal doorbroken wordt. En dat gedetineerden een nieuw leven kunnen beginnen zonder misdaden.

Herstel van het leven is de meest effectieve criminaliteits-preventie. Het gevangenispastoraat kan daaraan een bijdrage leveren. In Nederland heeft dit de naam herstelgericht pastoraat gekregen. Het wordt gepraktiseerd door het rooms-katholiek en protestants justitiepastoraat in een praktische oecumenische samenwerking. Herstelgericht pastoraat staat in verbinding met het internationale concept van Restorative Justice: ‘herstellende gerechtigheid’. Het gaat daarbij om daders, slachtoffers, daders en slachtoffers in hun onderlinge relatie, relaties van gedetineerden en breder ook de relatie met de maatschappij. Er wordt ingezet op herstel van al deze relaties.

Herstelgericht pastoraat heeft als achtergrond de vele persoonlijke en maatschappelijke problemen die gedetineerden hebben. Ik som er hier een aantal op; niet als verontschuldiging voor crimineel handelen, maar om duidelijk te maken hoe nodig herstelgericht werken is. Op het persoonlijk vlak gaat het om een zwakke of afwezige persoonlijke identiteit, instabiliteit in de dagelijkse levensverrichtingen, gebrek aan sociale vaardigheden, het ontbreken van betekenisvolle contacten, het niet kunnen omgaan met de eigen religieus-culturele achtergrond, zingevingsproblematiek. Er is afwezige of zwakke motivatie en het ontbreekt aan binding met de samenleving.

En op maatschappelijk gebied gaat het om het ontbreken van huisvesting en werk, vaak grote schulden, stigmatisering en sociale isolatie. Veel gedetineerden zitten niet alleen vast in de gevangenis, maar ook in hun eigen levensverhaal. Ze hebben een complexe persoonlijke en maatschappelijke problematiek. Het justitiepastoraat heeft bij het herstel van het leven eigen mogelijkheden.

Vertrouwensrelatie
Een belangrijke kern is dat pastores een ambt bekleden en daardoor een bijzondere vertrouwensrelatie met mensen aangaan. Dat is heel wezenlijk in het veld van justitie. Veel gedetineerden hebben door de gang van het leven in niets of niemand meer enig vertrouwen. Ze zijn voorbij aan alle hulpverleningsinstanties. En vaak leven ze geïsoleerd in de uiterste marge van de samenleving.

Het pastoraat ziet in mensen meer dan hun delict. Het zoekt mensen op, ook als ze niet gevonden willen worden. En het pastoraat gaat op zoek naar de betekenis van die ene mens in zijn of haar levensgeschiedenis. In deze relatie van vertrouwen waar je gekend en aanvaard wordt zoals God ons kent en aanvaardt, kan een basis liggen van vernieuwing van het bestaan. Het pastoraat heeft een sterke positie onder gedetineerden.

Verdieping
In het pastoraat vindt verdieping van het leven plaats. De pastor komt samen met de pastorant voor het aangezicht van God. In die verdieping kan alles aan de orde komen wat onder de oppervlakte sluimert aan gebrokenheid: miskenning, angst, machteloosheid, woede, teleurstelling, wanhoop, verdriet, vervlogen dromen. In de ontmoeting met God kan het besef groeien aanvaard te zijn door Hem, hoe het leven ook gelopen is, en men kan geborgenheid bij Hem vinden om weer een nieuwe levensweg te gaan. In het geloof kunnen gedetineerden het vertrouwen vinden om het verleden onder ogen te zien en te verwerken en nieuw perspectief te ontdekken.

87% van de gedetineerden in Nederland geeft aan behoefte te hebben aan geestelijke verzorging. Meer dan 50% voelt zich verbonden met het justitiepastoraat. In de gevangenis is veel geloof. Het wordt opgeroepen door de detentiesituatie waar duidelijk wordt wat er echt toe doet in de crisis van het bestaan. Vanuit het christelijk geloof werkt het justitiepastoraat aan herstel voor relevante zaken, zoals de versterking van de persoonlijke identiteit, verantwoordelijkheidsbeleving, gemeenschap en perspectief. En zo wordt versterkend gewerkt op de motivatie en op de binding met de samenleving. Dat zijn kernpunten om tot herstel te kunnen komen.

Vrijwilligers
In het justitiepastoraat zijn vrijwilligers uit de kerken van grote betekenis. Ze zijn vertegenwoordigers van de samenleving en ze werken mee in de kerntaken van de justitiepastores. Ze laten aan de gedetineerden voelen dat er ondanks de muren een verbondenheid is die blijft. Ze belichamen perspectief op een nieuw begin. En ze laten voelen dat er in de samenleving mensen zijn die hen niet laten vallen, maar een nieuwe kans willen geven. Vrijwilligerswerk brengt ook een verbondenheid met de kerken tot stand. Vrijwilligers dragen in de terugkoppeling die ze geven in hun omgeving en in de kerken bij aan draagvlak voor de re-integratie in de samenleving.

Relaties van gedetineerden
Aandacht voor relaties van gedetineerden is nodig. Partners en kinderen verkeren maatschappelijk vaak in een groot isolement. Meestal hebben zij part noch deel aan wat de gedetineerde gedaan heeft, maar het wordt hen wel nagedragen. Aandacht voor de relaties is ook van belang voor het toekomstperspectief. Een goede relatie met partner en kinderen is de beste basis voor de toekomst.

Aandacht voor slachtoffers
Slachtoffers van misdrijven hebben recht op aandacht. Door het delict zijn ze ernstig verwond of getraumatiseerd. Projecten van slachtofferhulp verdienen alle steun. Het justitiepastoraat kan eraan bijdragen dat daders zich be-wust worden van wat in het delict is aangericht. Verant-woordelijkheid nemen is de basis voor herstel. Justitiepas-tores zoeken waarin de dader voor het slachtoffer van be-lang kan zijn. Uiteraard zijn dader-slachtoffercontacten alleen relevant als ze door het slachtoffer worden gewild en voor hen van betekenis zijn.

Nazorg ex-gedetineerden
Nazorg aan ex-gedetineerden is nodig. In Nederland spe-len de kerken daarin een grote rol. Er is een netwerk van Kerken met Stip, bestaande uit 67 kerken die ex-gedetineerden gastvrij willen ontvangen. Op initiatief van het justitiepastoraat en de kerken is het nazorgprogramma van Exodus ontstaan. Exodus heeft 11 huizen waar gedeti-neerden na hun detentie worden begeleid bij hun persoon-lijke en maatschappelijke problematiek zoals boven om-schreven. De begeleiding wordt gegeven door professio-nals en is gericht op leren wonen, leren werken, het om-gaan met relaties en op zingeving. Er is een strakke struc-tuur en alles is gericht op een concreet maatschappelijk perspectief. Ook heeft Exodus 1800 vrijwilligers die wer-ken in de gevangenis aan contact met gedetineerden in kerkdiensten, gespreksgroepen en persoonlijke bezoeken. Ook werken ze buiten de gevangenis bij persoonlijke op-vang van ex-gedetineerden, relaties van gedetineerden en kinderen. In de Exodushuizen wonen jaarlijks zo’n 450 ex-gedetineerden. De begeleidingsresultaten zijn wetenschap-pelijk onderzocht en als uitermate succesvol gekwalifi-ceerd.

 ‘Overmorgen ga ik bij mijn vriendin wonen’, zei Carlo. Ik zag hem in het Exodushuis in Leiden, op de open dag. Belangstellen-den, ook uit de kerken, waren uitgenodigd om een kijkje te nemen bij het begeleidingsprogramma van ex-gedetineerden. Carlo had een badge op met daarop ‘stagiair’. Ik dacht eerst dat hij bij de begeleiding hoorde, maar het bleek dat hij bewoner was en dat hij bij een bedrijf stage liep. ‘Ik ken u’, zei Carlo. ‘Vorig jaar in de kerkdienst in de gevangenis in Krimpen aan den IJssel heb ik u gezien. Ik was daar toen koster en ik ben daar ook gedoopt. U vertelde daar over Exodus.’ Carlo, die vastgelopen was, vond in de gevangeniskerk een weg naar herstel van zijn leven. Na de detentie werkte hij met steun van Exodus aan de opbouw van een nieuw leven.
(Uit ‘Gaan in het licht van de hoop’, blz. 223)

Zorgvoor gevangenen en ex-gevangenen behoort tot de kerntaken van de christelijke gemeente. ‘Ik ben in de ge-vangenis geweest en gij zijt tot mij gekomen’, zegt Jezus. In het herstelgericht pastoraat kunnen de kerken van grote betekenis zijn. Niet alleen voor de gedetineerden, maar ook voor de samenleving als geheel. Er wordt gewerkt aan wat het hart van het evangelie is: dat mensen in de ont-moeting met God weer kunnen opstaan en weer opnieuw beginnen: mens te zijn naar hun bedoeling.

 

Jan Eerbeek (1947) was gevangenispredikant en hoofdpredikant bij het ministerie van Veiligheid en Justitie. Hij is oprichter van Exodus. Hij was ook politiek actief en lid van de gemeenteraad van Den Haag. Op 3 juni nam hij afscheid. Bij zijn afscheid presenteerde hij het boek ‘Gaan in het licht van de hoop’ (Arkmedia 2013)

Op 3 november zal ds. Jan Eerbeek voorgaan in onze ere-dienst.

Dagtekst

Erediensten

(Alle diensten beginnen om 10.15 uur, tenzij anders aangegeven.)

Agenda

Kerkkriebels 2017

Open vensters