19 januari 2015

Over Palestijnse Christenen en doedelzakken

Dit artikel is verschenen naar aanleiding van de Wijkavonden over het thema ‘Palestijnse Christenen’

Je kon ze weer vaak horen tijdens de afgelopen periode van Advent: de doedelzakken van christelijke padvindersgroepen die door de straten van Bethlehem, Beit Jallah en andere Palestijnse dorpen marcheerden terwijl zij Kerstliederen ten gehore brachten. Als je ze ziet en hoort, denk je: hier klopt iets niet, wat doen doedelzakken in het Heilige Land? Toch zijn doedelzakken niet weg te denken uit de Palestijnse cultuur. Ze werden meegebracht door een Schots regiment toen Engeland het bewind voerde over Palestina. Sindsdien zijn ze ‘ingeburgerd’. Tussen de christelijke padvindersgroepen bestaat een soort vriendschappelijke rivaliteit; de rooms-katholieke padvinders worden geacht de beste doedelzakspelers van Jeruzalem te zijn, terwijl de orthodoxe padvinders het winnen in Bethlehem. Als je met die padvinders spreekt zeggen ze: ‘Wij laten zien dat dit niet alleen maar een moslim land of een joods land is; wij christenen zijn er ook!’

Dat er christenen zijn in Palestina heeft men zich lange tijd niet echt gerealiseerd in Westerse kerken. Tijdens de wijkavonden die in oktober vorig jaar in onze gemeente werden gehouden over het thema van Palestijnse christenen bleek weer eens dat velen van ons zijn opgegroeid in een kerkelijk klimaat waarin de verbondenheid met het joodse volk hoog in het vaandel stond. Er werd, en wordt nog steeds, gesproken over een ‘onopgeefbare verbondenheid met Israël’. De stichting van de staat Israël werd toegejuicht, en velen voelden zich verbonden met kibboetsen zoals Nes Ammim. Dit alles werd en wordt theologisch onderbouwd door, onder andere, Gods belofte aan het Joodse volk dat het Heilige Land in hun bezit zou komen.

Al die tijd bleven Palestijnse christenen buiten het gezichtsveld. Toch zijn ze er wel degelijk, al vormen ze een kleine groep. Volgens schattingen wonen er zo’n 50.000 christenen (op 2,5 miljoen inwoners) op de Westelijke Jordaanoever en zo’n 3.500 in Gaza (op een bevolking van 1,8 miljoen). Die christelijke gemeenschap, die in 1948 nog tien procent van de bevolking uitmaakte, is zeer veelkleurig. De overgrote meerderheid is lid van de grieks-orthodoxe kerk, een kleinere groep is grieks-katholiek of rooms-katholiek, terwijl een nog kleinere groep lid is van één van de protestantse kerken – Anglicaans, Luthers of evangelisch.

Theologie
Lange tijd leefden de christenen in Palestina met theologische denkbeelden die vanuit andere regio’s, vooral uit West-Europa, waren geïmporteerd. Aan het einde van de vorige eeuw drong echter ook in Palestina het besef door dat, om relevant te zijn, theologie de context waarin zij wordt bedreven in de beschouwingen moet betrekken. Theologie moet contextueel zijn en het Evangelie moet ‘geïncultureerd’ zijn; het moet ‘vertaald’ worden in de context van de cultuur waarin de mensen leven. Zo wordt de Bijbelse boodschap levend in elke situatie en in elk tijdsgewricht.

In de negentiger jaren ontstonden in Palestina centra waar theologen begonnen de Bijbel te lezen vanuit de context waarin zij leven. Het meest bekende centrum voor Palestijnse theologie is Sabeel, waarvan de bekende theoloog ds. Naim Atteek de belangrijkste inspirator was.
Enkele voorbeelden van Palestijnse theologie hebben we besproken tijdens de wijkavonden. Palestijnse theologie wordt wel beschouwd als een soort bevrijdingstheologie. Maar zou niet elke goede theologie bevrijdingstheologie moeten zijn ? Tenslotte vangen de Tien Geboden aan met de uitspraak: ‘Ik ben de Here uw God die u uit Egypte, uit het diensthuis geleid heeft’.

Hoe dan ook, het is belangrijk te beseffen dat Palestijnse theologie ontstaat vanuit een situatie van bezetting en binnen een volk dat leeft in de marge van de geschiedenis. Door de hele geschiedenis heen, is Palestina bezet geweest door grootmachten die van elders kwamen. Dat heeft de identiteit en de wijze waarop zij theologisch tegen zaken aankijken, zeer beïnvloed. Het moge dan ook geen verbazing wekken dat theologische reflecties over ‘land’ en ‘landbezit’ belangrijke thema’s zijn in Palestijnse theologie. Ook is er een sterke identificatie met de figuur van Jezus die, in zijn tijd, ook onder bezetting leefde (van de Romeinen).

Geweldloosheid staat hoog in het vaandel van Palestijnse bevrijdingstheologie. Toen Petrus zijn zwaard ophief tegen de Romeinse bezetter, beval Jezus hem het zwaard terug te steken in de schede. Wij kunnen, volgens leidinggevende Palestijnse theologen, geen volgelingen zijn van Jezus en tegelijkertijd geweld en terrorisme goedkeuren. Met deze visie bevinden veel Palestijnse christenen zich in een moeilijke positie. Enerzijds keuren zij het geweld van de bezetting door Israël van hun land ten stelligste af. Anderzijds stellen zij zich radicaal afkeurend op waar het gaat om terroristische aanslagen van Palestijnen. Zo vallen ze, met de nadruk die zij leggen op verzoening, soms ‘tussen de wal en het schip’, tussen de fanatiekelingen aan de ene kant en de extremisten aan de andere kant.

Het Kairos Document
In 2009 schreef een aantal Palestijnse christenen, waaronder enkele kerkleiders, het zogenaamde Kairos Document onder de titel: Uur van de Waarheid. Een woord van geloof, hoop en liefde uit het hart van het Palestijnse lijden. De auteurs typeerden hun document als ‘een schreeuw van hoop waar geen hoop is’. De bezetting van hun land wordt aangeklaagd en wordt ‘een zonde’ genoemd – dit naar analogie van het Kairos document dat in 1985 werd geschreven door Zuid-Afrikaanse christenen die apartheid toen als zonde betitelden.

Ondanks de ellende van de bezetting, vervallen de auteurs van het Kairos Document niet in haat. Liefde overwint de haat: ‘Liefde is het aangezicht van God zien in ieder mens. Ieder mens is mijn broeder of mijn zuster’. En hoewel men zich realiseert dat bevrijding niet voor morgen is, blijft de hoop krachtig ‘omdat zij van God komt… Hoop is het vermogen om God te zien midden in onze ellende, en om medewerkers te zijn van de Heilige Geest, die in ons woont… Hoop betekent dat we niet toegeven aan het kwaad maar er juist tegen in opstand komen en er weerstand aan bieden’. Dat bieden van weerstand is zowel een recht als een plicht maar ‘het is verzet met liefde als drijfveer’. Mede daarom dient zulk verzet geweldloos zijn. Als voorbeeld van geweldloos en creatief verzet noemt het Document het afzien van economische activiteiten die de bezetter kunnen versterken.

Christenen wereldwijd worden opgeroepen het Heilige Land te bezoeken om de ‘harde werkelijkheid’ van de bezetting te zien. Men is ook bang voor de plannen van de staat Israël een Joodse staat te maken. Hierdoor worden mensen apart gezet en worden niet-joden tot tweederangs burgers verklaard.

Wanneer mensen vanuit een situatie van bezetting en onderdrukking spreken, kan dit rauw op ons dak vallen. Daarom werd tijdens de wijkavonden opgemerkt dat het lezen van het Kairos Document een oefening is in luisteren en in empathie.
Het Kairos Document heeft veel reacties losgemaakt in de wereld. Het Document werd in de Synode van de VPKB besproken en een reactie werd verstuurd aan de auteurs van het Kairos Document. Meer informatie is te vinden in de brochure Bijdragen aan vrede. De stem van Palestijnse christenen gehoord, die in maart 2014 werd uitgebracht door de Commissie Kerk in de Samenleving van de VPKB.

Vijf jaar later
Afgelopen december werd in Bethlehem een grote bijeenkomst gehouden om te gedenken dat het Kairos Document vijf jaar geleden werd uitgebracht, en om te bekijken hoe de situatie zich in die jaren heeft ontwikkeld. Aan de ene kant waren er tekenen van hoop. Overal in de wereld is het Kairos Document gelezen en zijn Kairos groepen ontstaan die bekendheid geven aan de positie van de Palestijnen. Zo heeft een Document zich ontwikkeld tot een actieve wereldwijde beweging.

Aan de andere kant is de situatie voor de Palestijnen in veel opzichten verslechterd. Christenen uit Gaza herinnerden de toehoorders eraan dat hun kinderen in de afgelopen vijf jaar al drie oorlogen hebben meegemaakt. Op de Westelijke Jordaanoever verliezen de Palestijnen steeds meer land. Bovendien raakt het land dat ze nog wel houden, steeds meer versnipperd. Hierdoor is een twee-staten oplossing waarin Israël bestaat naast een levensvatbare Palestijnse staat vrijwel onmogelijk gemaakt. Bovendien staat de hele regio in brand, en de grootmachten interesseren zich meer in wat er in de landen om hen heen gebeurd, zoals Syrië en Irak, dan in het stukje grond dat Palestina heet. Als Rusland zich de Krim toeeigent, zo werd gezegd, worden internationale sanctiemaatregelen genomen maar als Israël weer een stuk van de Westelijke Jordaanoever annexeert, leidt dit hoogstens tot wat woorden van machteloos protest van het Westen.

In het licht van de schijnbaar uitzichtloze situatie, emigreren steeds meer Palestijnen naar het buitenland. Ook de christelijke gemeenschap wordt steeds kleiner. Hoe zal de situatie er over zo’n vijftig jaar uitzien? De doedelzakken zullen in Palestina nog wel te horen zijn maar de vraag is of er nog veel christelijke padvinders op zullen spelen.
Dit in ogenschouw nemend is het indrukwekkend dat de bijeenkomst in Bethlehem werd georganiseerd onder het bovenschrift van een tekst uit de tweede brief aan Korintiërs:

We worden van alle kanten belaagd, maar raken niet in het nauw. We worden aan het twijfelen gebracht, maar raken niet in vertwijfeling. (2 Kor. 4 : 8)

Als dat geen christelijke hoop is ….

Rob van Drimmelen

Dagtekst

Erediensten

(Alle diensten beginnen om 10.15 uur, tenzij anders aangegeven.)

Agenda

Kerkkriebels 2017

Open vensters