27 mei 2015

Maaltijd van de Heer

De frequentie van de Heilig Avondmaalviering

Protestantse Kerk Brussel

1. Historiek

Het Heilig Avondmaal is een herinnering aan de laatste maaltijd van Jezus met zijn leerlingen. Jezus vierde toen Pesach, het Joodse feest dat herinnert aan de bevrijding uit Egypte.
Het Pesachmaal werd door God ingesteld bij de bevrijding van het volk Israël uit Egypte (Exodus 12:1-28). De maaltijd moest daarna jaarlijks door Israël worden gevierd om deze ingrijpende gebeurtenis, die het begin was van Gods verbondenheid met het volk, te gedenken.
De viering van het Pesachmaal werd onmiddellijk gevolgd door het feest van de ongezuurde broden (Exodus 12:14-20). Hierbij ging het vooral om bezinning over de persoonlijke levenswandel.
Bij de Pesachmaaltijd wordt wijn gedronken en plat brood gegeten dat niet gerezen is (matses).

Het laatste Avondmaal dat Jezus met zijn discipelen vierde, was eigenlijk tezelfdertijd de oudtestamentische Pesachmaaltijd en het eerste nieuwtestamentische Heilig Avondmaal.
Tijdens de viering zongen Jezus en de discipelen samen één of meer van de Halleel Psalmen (Psalmen 111-118). Jezus geeft tijdens die maaltijd een extra betekenis aan brood en wijn. Hij breekt het brood en zegt: “Dit is mijn lichaam” en als Hij de wijn schenkt zegt Hij: “Drinkt allen hieruit, dit is mijn bloed”.

Jezus sloot de viering van de Pesachmaaltijd af met het zingen van een hymne waarna Hij met de discipelen in de nacht naar de Olijfberg ging. Daar werd Jezus, zoals voorzegd, door Judas verraden en gearresteerd. De volgende dag werd Hij gekruisigd.
Over de Pesachmaaltijd/het Laatste Avondmaal lezen we in de Evangelies naar Matteüs (26:26-29), Marcus (14:17-25), Lucas (22:7-22) en Johannes (13:21-30).

2. Sacrament

Door alle christelijke kerken wordt het Heilig Avondmaal gezien als een sacrament. Protestantse kerken zoals de Verenigde Protestantse Kerk in België kennen twee sacramenten, de Doop en het Heilig Avondmaal. Binnen het protestantisme wordt een sacrament gezien als een zichtbaar teken (een signaal) en een zegel (een bevestiging) van Gods genade en Gods verbond met ons mensen.

In de viering van het Heilig Avondmaal liggen verschillende betekenissen besloten:

3. De eerste christenen

De eerste christenen vierden het Heilig Avondmaal anders dan wij. Zij combineerden deze Heilige Maaltijd met een complete maaltijd, waarvoor ieder iets meenam en men zo met elkaar en met de armen deelde tot ieder verzadigd was. Men noemde dit de ‘liefdemaaltijd’ (agapè-maaltijd). Ook Paulus kende dit gebruik (1 Kor. 11). Later heeft men de liefdemaaltijd losgemaakt van de viering van het sacrament.

4. Frequentie van de viering van het Heilig Avondmaal

Uit Handelingen 2 blijkt dat de eerste christengemeente in Jeruzalem de gezamenlijke maaltijd elke dag vierde. Uit de instellingswoorden voor het Avondmaal, zoals die door Paulus werden geformuleerd (1 Kor.11:23-26), kan men opmaken dat de christenen in Korinte het Heilig Avondmaal met hoge frequentie gevierd hebben: “Dus altijd wanneer u dit brood eet en uit de beker drinkt, verkondigt u de dood van de Heer, totdat Hij komt”.

De Rooms-katholieke Kerk heeft, evenals de Orthodoxe kerken, door de eeuwen heen vastgehouden aan een frequente viering van het Avondmaal (daar eucharistie genoemd), tenminste eenmaal per week.

De hervormer Johannes Calvijn bepleitte ook dat het Heilig Avondmaal wekelijks gevierd zou worden. Dit mag opmerkelijk heten van een man die zoveel nadruk legde op de verkondiging van het Woord. De stadsraad van Genève wilde echter dat men niet te zeer zou afwijken van de praktijk die in naburige reformatorische kerken, zoals die in Bern en Zürich, in zwang was. Bovendien vond men een wekelijkse viering te veel lijken op de Rooms-katholieke praktijk. Calvijn dacht slim te zijn en stelde voor één keer per vier weken Avondmaal te vieren en dat verdeeld over vier kerken (zodat men toch elke zondag het Avondmaal kon vieren, indien men dat wilde). De burgemeester en wethouder van Genève doorzagen de bedoeling van dit voorstel en besloten uiteindelijk de viering van het Avondmaal te beperken tot vier maal per jaar.

In de meeste kerken van protestantse signatuur bestaan geen vaststaande, onweerlegbare regels voor de frequentie waarmee het Heilig Avondmaal gevierd dient te worden. Veelal is de praktijk historisch gegroeid en berust die niet op dogmatische aannames.
In de meeste gemeenten van de Verenigde Protestantse Kerk in België wordt het Avondmaal één maal per maand gevierd.

5. Onze kerkorde

De kerkorde van de Verenigde Protestantse Kerk in België stelt, in art. 12.4/2: “De gemeente bepaalt zelf de wijze en het tijdstip voor de bediening van de sacramenten”.
De gemeente van de Protestantse Kerk Brussel kan dus zelf bepalen met welke frequentie het Heilig Avondmaal gevierd wordt. Zo’n besluit moet dan wel in overleg met de kerkenraad genomen worden, overeenkomstig art. 12.4/1: “Elke beslissing betreffende het gemeenteleven in zijn geheel kan slechts met de goedkeuring van de kerkenraad genomen worden”.

6. Beleving van het Heilig Avondmaal

In punt 2 van deze notitie werd verwezen naar verschillende betekenissen die in de viering van het Heilig Avondmaal besloten liggen. Dat lijstje is waarschijnlijk niet uitputtend, maar geeft wel de meest geciteerde betekenissen weer.
Voor elk persoon kan de belevenis van de viering van het Avondmaal anders zijn. De één zal zich concentreren op het verzoenende lijden van Christus, een ander op de eschatologische voorsmaak van het komende Rijk Gods, en weer een ander zal zich geïnspireerd voelen door de gemeenschap die ontstaat bij de viering van het Avondmaal. Ook is het zeer goed mogelijk dat dezelfde persoon tijdens verschillende vieringen verschillende aspecten van het Avondmaal beleeft. Zo kunnen de ene keer gevoelens van dankbaarheid de boventoon voeren, terwijl tijdens een andere viering Gods verbond met ons op de voorgrond staat.

Hoe wij het Heilig Avondmaal beleven, hangt mede af van de traditie en de context waarin wij zijn opgegroeid. Onze Protestantse Kerk Brussel kent een vrij grote ‘bandbreedte’ van tradities. Sommigen van ons komen uit een traditie waarin het Heilig Avondmaal slechts een paar keer per jaar werd gevierd. Die viering ging dan gepaard met een grote ernst en concentratie. In de weken voorafgaand aan het Avondmaal vonden er kerkdiensten plaats waarin de gemeente zich voorbereidde. Ook bereidden individuele gelovigen zich vaak intensief voor met gebed en zelfonderzoek.
Andere leden van onze kerk voelen zich aangetrokken door het voorbeeld van de eerste christengemeenten. Zij vinden ook dat Schrift en Tafel eigenlijk bij elkaar horen. In de dienst van de Schrift luisteren wij naar Gods Woord en in de dienst van de Tafel brengen we Gods Woord in praktijk. Wie het Avondmaal zo beleeft, heeft er behoefte aan dat het relatief vaak wordt gevierd.

7. Voorstel van de kerkenraad

Gedurende de afgelopen periode is op verschillende momenten de frequentie waarmee wij het Heilig Avondmaal vieren in de Protestantse Kerk Brussel ter sprake gekomen, zowel in de kerkenraad als in een serie wijkavonden in december 2013. In die discussies werd opgemerkt dat de frequentie van de viering van het Avondmaal zich de laatste tijd heeft ontwikkeld van eens in de twee maanden (behalve juli/augustus) naar eens per maand (behalve de maand augustus). Tijdens de wijkavonden bleek dat vrij veel leden van onze kerk dit als vaak ervaren. Zij zouden graag een lagere frequentie zien. Anderen zijn tevreden met de huidige situatie terwijl weer anderen alternatieve formules voorstelden. De verschillende voorkeuren vindt men ook terug binnen de kerkenraad.

In zijn beleid wil de kerkenraad zoveel mogelijk rekening houden met, en recht doen aan het pluriforme karakter van onze gemeente en de verschillende legitieme wijzen waarop de leden hun geloof beleven. Er is de kerkenraad dan ook veel aan gelegen dat een ieder zich vrijelijk kan uitspreken over haar/zijn voorkeur voor de frequentie van de viering van het Heilig Avondmaal.

De kerkenraad is zich er echter ook van bewust dat, gezien de grote ‘bandbreedte’ die bestaat, het onwaarschijnlijk is dat er binnen onze gemeente een volstrekt eensluidende consensus wordt gevonden over het aantal malen per jaar dat wij het Avondmaal vieren. Een uiteindelijk besluit over de frequentie van de viering van het Heilig Avondmaal zal gedragen moeten worden door zoveel mogelijk leden van onze gemeente. Leden die de voorkeur hebben voor een andere frequentie, zal uitdrukkelijk gevraagd moeten worden of zij kunnen leven met het besluit dat door een meerderheid wordt voorgesteld. In een gemeente die zo divers is samengesteld als de onze, is dit, naar de mening van de kerkenraad, de enig toepasbare methode.

Na uitvoerige discussie heeft de kerkenraad besloten aan de gemeente voor te leggen dat het Heilig Avondmaal acht maal per jaar wordt gevierd.
Onder de te kiezen data vallen de hoogtijdagen waarop het Heilig Avondmaal gebruikelijk wordt gevierd (Witte Donderdag, Voleindingszondag, Pinksteren). De overige vieringen worden zo evenwichtig mogelijk gespreid tussen die peildata.
De kerkenraad beseft dat dit een compromis is tussen verschillende opvattingen die in onze gemeente bestaan, maar hoopt dat dit een praktijk is waarmee een ieder kan leven en die, uiteindelijk, door iedereen als betekenisvol zal worden ervaren en aanvaard.

Kerkenraad Protestantse Kerk Brussel, november 2014

Dagtekst

Erediensten

(Alle diensten beginnen om 10.15 uur, tenzij anders aangegeven.)

Agenda

Kerkkriebels 2017

Open vensters