12 april 2013

Thomas van Aquino

Thomas van AquinoFides quaerens intellectum – het geloof zoekt verstaan – was het motto van de middeleeuwse filosoof Anselmus van Canterbury (1033-1109). Twee eeuwen later bracht ook Thomas van Aquino (1225-1274) dit motto in de praktijk door het christelijk geloof grondig en systematisch te doordenken. Met behulp van pro’s en contra’s, argumenten en tegenargumenten zet hij in heldere bewoordingen uiteen, waarom God bestaat, waarom God drie-enig is en wat de plichten van een christen zijn, om maar enkele kwesties te noemen. Met zijn geschriften werd Thomas van Aquino het boegbeeld van de middeleeuwse scholastiek, die het verstandelijke doordenken van het geloof hoog in het vaandel had.

Naast deze uiterst verstandelijke benadering van het christelijk geloof bestonden er tijdens het hoogtij der Middeleeuwen twee andere benaderingen: de mystiek en de armoedebewegingen. Wilde de scholastiek God en het christelijk geloof vooral begrijpen, de mystiek wilde God vooral ervaren. In de Middeleeuwen werd de stroming van de mystiek in onze contreien vooral belichaamd door Hadewych en Jan van Ruysbroeck. Een derde benadering probeerde het geloof in eerste instantie te doen. In allerlei armoedebewegingen, onder andere in die van Franciscus van Assisi, werd het geloof concreet gemaakt en werden God en Jezus present gesteld. De scholastiek werd al vrij snel door de Kerk omarmd. De armoedebewegingen kregen uiteindelijk ook een plaats in de Kerk. De mystiek werd lange tijd met argusogen bekeken en soms zelfs actief gedwarsboomd.

De drie benaderingen van het christelijk geloof zijn de eeuwen door blijven bestaan, niet alleen bij geestelijken en theologen, maar ook bij gewone gelovigen. De een wil graag veel van het geloof weten en wil begrijpen waar het over gaat, de ander wil graag iets ervaren, geraakt worden, en nog weer een ander is een doener: het Woord moet tenslotte geschieden. Ook in onze gemeente komen de drie benaderingen voor. Ze sluiten elkaar natuurlijk niet uit: ze vullen elkaar aan.

Wel lijkt het er op, dat de verstandelijke benadering in onze tijd de minst goede papieren heeft. Wat schiet je op met denken en redeneren over geloofszaken als je geen concrete resultaten kunt boeken, die je bij het geloof doen wel hebt? En een op ervaring gericht geloof komt meer tegemoet aan onze individualistische tijdgeest, waarin een ieder mag voelen wat hij of zij wil en aan de huidige hang naar kicks en trends. Een verstandelijke benadering komt al snel over als koud en kil en leidt gemakkelijk tot onverdraagzaamheid en betweterigheid.

Ons verdiepen in Thomas van Aquino is daarom een uitdaging. De manier waarop hij met geloof bezig is, doet het in onze tijd niet zo goed. Natuurlijk, het is mooi om het een en ander te weten over deze grootste theoloog van de Middeleeuwen. Hij heeft immers een nauwelijks te onderschatten invloed gehad op de officiële leer van de katholieke kerk. Maar het nauwgezet en rationeel doordenken van de christelijke leer zoals hij doet – en dat ook nog eens in een taal die niet uitblinkt in creativiteit en poëzie – wat kunnen wij daar mee?.

Bovendien zijn de verschillen tussen zijn tijd en onze tijd enorm. In zijn tijd is de wereld nog plat en alles op die platte wereld wordt door God bestuurd. Hemel en hel zijn concrete grootheden. De duivel bestáát. De kerk is alomtegenwoordig. Een wetenschappelijke benadering van de dingen waarmee wij zo vertrouwd zijn, bestaat nog nauwelijks. Allerlei vragen die wij vandaag de dag hebben – ook vragen op het gebied van geloof en theologie – bestaan in de tijd van Thomas nog niet en zouden hem de wenkbrauwen doen fronzen.

De uitdaging bij het bestuderen van deze theoloog is om iets te gaan meevoelen van zijn grote denkpassie. Het lezen van zijn teksten wordt geen droge oefening in het begrijpen van het christelijk geloof: het is een je verwonderd afvragen waar, wie en hoe God is (om mee te beginnen) en om daar vervolgens met je verstand en op een manier die hout snijdt, vorm aan te geven en er de goede woorden voor te vinden.

De taal van Thomas’ teksten is misschien wel wat droog, hij is ook uitermate helder. Thomas gebruikt geen literaire stopverf en hij brengt moeilijke geloofsvragen terug tot de essentie. Daardoor voelt de lezer dat het – ondanks bovengenoemde bezwaren – bij Thomas van Aquino echt ergens over gaat. Het zijn geen gedachtespinsels en het is geen Spielerei. De Schrift vraagt nu eenmaal om verstaan en Thomas trekt alles uit de kast om de Schrift zo goed mogelijk voor het verstand inzichtelijk te maken.

We gaan iets van hem leren! Niet alleen van wat hij gezegd en geschreven heeft, maar vooral over de manier waarop hij met geloven bezig is. Welkom!

door Gertjan Bikker

Dagtekst

Erediensten

(Alle diensten beginnen om 10.15 uur, tenzij anders aangegeven.)

Agenda

Kerkkriebels 2017

Open vensters